Орооныстыҥ јарлу политиктериниҥ бирӱзи Константин Затулин Россия Федерациязыныҥ Конституциязына тӱзедӱлер эдеринде Тӧс Јасактыҥ преамбулазыныҥ бажына "Мы, русские, в союзе с другими братскими народами сплотившиеся в многонациональный народ Российской Федерации, соединенный общей судьбой на своей земле" деген сӧстӧр кийдирер баштаҥкай эткени тал-табышту шӱӱжӱге экелди. Ол тегин кижи эмези јарт: Государственный Думаныҥ тӧрт катап (баштапкы, тӧртинчи, бежинчи ле јетинчи созывтардыҥ) депутады, СНГ-ныҥ ороондорыныҥ (диаспора ла интеграция аайынча) институдыныҥ директоры, Россия Федерациязыныҥ јондык палатазыныҥ ла Тыш ла коруланар политика аайынча советтиҥ турчызы... 

 

Орооныстыҥ тӱӱкизин кӧрзӧбис, орус албаты арткан калыктардаҥ аҥыланарда бир де јакшы болбогон. Россия Империязында орустар бойлорын "великоросстор" деп аданып, арткан калыктарды "инородецтер" (иной народ) деп башкалаган. Империяныҥ тыш политиказы айландыра јерлерди јуулаар, Россияга бириктирер, а ич политиказы јуулалган, бириктирилген јерлердиҥ калыктарын кайлыктадып, кайылтып, орус албатыга кожор деген ууламјыларла ӧткӱрилген. 1894-1917 јылдарда јуртаган калганчы орус императордыҥ Николай II бай ады «Император и Самодержец Всероссийский, Московский, Киевский, Владимирский, Новгородский; Царь Казанский, Царь Астраханский, Царь Польский, Царь Сибирский, Царь Херсонеса Таврического, Царь Грузинский; Государь Псковский и Великий Князь Смоленский, Литовский, Волынский, Подольский и Финляндский; Князь Эстляндский, Лифляндский, Курляндский и Семигальский, Самогитский, Белостокский, Корельский, Тверский, Югорский, Пермский, Вятский, Болгарский и иных; Государь и Великий Князь Новагорода низовския земли, Черниговский, Рязанский, Полотский, Ростовский, Ярославский, Белозерский, Удорский, Обдорский, Кондийский, Витебский, Мстиславский и всея северныя страны Повелитель; и Государь Иверския, Карталинския и Кабардинския земли и области Арменския; Черкасских и Горских Князей и иных Наследный Государь и Обладатель, Государь Туркестанский; Наследник Норвежский, Герцог Шлезвиг-Голштейнский, Стормарнский, Дитмарсенский и Ольденбургский и прочая, и прочая, и прочая» болгон. Империяга кирген калыктардыҥ этнический, национальный санаа-кӱӱндерин јаба базарга, олордыҥ јуртаган јерлерин тун калыктыҥ адыла эмес, а тӧс јуртыныҥ адыла адайтандар. Темдектезе, грузиндер Россияга кирерде, Грузия деп адалбаган, а олордыҥ јеринде Тифлисский ле Кутаисский губерниялар тӧзӧлгӧн. Имперский политикадаҥ эҥ ле тыҥ еврей диаспоралар шыралаган: 1727 јылда императрица Екатерина I «Жидов, как мужеска, так и женска пола, которые обретаются на Украине и в других Российских городах, тех всех выслать вон из России за рубеж немедленно, и впредь их ни под какими образы в Россию не впускать» деген указ, 1742 јылда императрица Елизавета I «О высылке как из Великороссийских, так и из Малороссийских городов, сел и деревень всех Жидов, какого бы кто звания и достоинства ни был, со всем их имением за границу и о невпускании оных на будущее время в Россию, кроме желающих принять Христианскую веру Греческого вероисповедания» деген указтар јарлагандар, а 1791 јылда императрица Екатерина II еврейлердиҥ јуртайтан јерлериниҥ кыйуларын чокымдап, "черта постоянной еврейской оседлости" деп Литва, Белоруссия, Польша ла бӱгӱнги Украинаныҥ калалары кирген 1200 муҥ км² јерлерди јарлаган. Еврейлерге бу калалардаҥ чыгарга, анчада ла јурт јерлерде јуртаарга јарабас болгон. Каланды олор, христиандарга кӧрӧ, эки катапка кӧп тӧлӧгӧндӧр, Россиядаҥ барарга турган еврейлер бу каланга ӱзеери база эки катап кӧп каланды ӱч јыл учун озолондыра ӱч катап тӧлӧӧр учурлу болгондор. 1917 јылда буржуазно-демократический революция ла большевиктердиҥ јаҥблаажы болордо, революцияда да, переворотто до коркышту кӧп еврейлер тегин турушпаган эмей. XIX чактыҥ учында Россияда 5 миллион еврейлер јуртагандар, олор империяда тоозыла бежинчи калык болгондор.
1917 јылдыҥ кочкор айында болгон буржуазно-демократический революция тӧзӧгӧн Удурум Башкаруныҥ баштапкы Декларациязыныј ӱчинчи пунктында "отмена всех сословных, вероисповедных и национальных ограничений" деп јарлалган болгон. Бу ла јылдыҥ ӱлӱрген айында јаҥды Удурум Башкарунаҥ блаап алган большевиктердиҥ башчызы Владимир Ленин туку 1914 јылда "Великороссияныҥ экономикалык ӧзӱмин эрчимделтерге ороонныҥ калыктарын великоросстордыҥ базынчыгынаҥ јайымдаары некелет. Оныҥ учун великорусский пролетариаттыҥ јилбӱлери великоросстордыҥ базынчыгына кирген нацияларга великороосторло теҥ-тай тап ла бойлорын бойлоры башкарынар јаҥ берерине тайанылат" деп јартаган. 1917 јылдыҥ ӱлӱрген айында ол јаҥды колго алып, Совет народных комиссаров деп адалган башкару тӧзӧп, бу башкаруда калыктар ортодогы колбуларды аайлайтан органды Народный комиссариат по делам национальностей деп адаган ла оныҥ тӧс задачазын "обеспечение мирного сожительства и братского сотрудничества всех национальностей и племен РСФСР. а также договорных дружественных советских республик" деп јарлаган. Большевиктер 1926 јылда баштапкы тооалыш ӧткӱрип, великорусстарды орустар деп темдектеп, олордыҥ тоозын СССР-да – 77 миллионноҥ ажыра, РСФСР-да – 74 миллионноҥ ажыра, Украинский ССР-да – 2 миллионноҥ ажыра, Белорусский ССР-да – 383 муҥнаҥ ажыра, Закавказский СФСР-да – 336 муҥнаҥ ажыра, Узбекский ССР-да – 246 муҥнаҥ ажыра, Туркменский ССР-да – 75 муҥнаҥ ажыра деп јарлагандар. СССР телекейде баштапкы социалистический эл болгон ло СССР-дыҥ башчылары социализмди бастыра телекейге албан-кӱчле јайарга санангандар. Оныҥ учун СССР-ды "кызыл империя" эмезе "империя зла" деп адагылагандарында кайкал јок. СССР-дыҥ тыш политиказы айландыра јерлерде революциялар ӧткӱрип, олордо социалистический ороондор тӧзӧӧр, а ич политиказы орус пролетариаттыҥ ла большевиктердиҥ партиязыныҥ диктатуразыла СССР-дыҥ калыктарын кайлыктадып, кайылтып, орус албатыга кожор деген ууламјыла ӧткӱрилген. Ороондо ло оныҥ талаларында эҥ бийик јаҥ партияда болгон. Кийнинде большевиктердеҥ коммунистический деп солылган партия национал округтардыҥ, автоном областьтардыҥ, автоном республикалардыҥ 1-кы качызына орус укту кижи тургузатан, а национал округтардыҥ, автоном областьтардыҥ ла автоном республикалардыҥ тун калыктарыныҥ кижизи јӱк ле 2-чи качы болор учурлу болгон. Тун калыктардыҥ кижизи 1-кы качы болоры јӱк союзный республикаларда јарадылган, је союзный республикалардыҥ 2-чи качызы кыйалтазы јогынаҥ орус укту болор учурлу болгон. "Кызыл империяда" баштапкы тӱймеен шак бу калганчы айдылган ээжи бузуларда башталган эмей. 1986 јылдыҥ јаҥар айында КПСС-тыҥ тӧс комитединиҥ генеральный секретари Михаил Горбачев Казахский ССР-дыҥ рескомыныҥ 1-кы качызы Динмухамет Кунаевти ижинеҥ јайымдап, ордына Ульяновский областьтыҥ 1-кы качызы болгон Геннадий Колбинди отургызып ийерде (мыныҥ ӱстине 2-чи качы база орус укту кижи болгон), казах јашӧскӱрим союзный республикаларда тун калыктардыҥ кижизи 1-кы качы болор принцип бузулды деп туруп чыккандар. "Требуем самоопределения!", "Каждому народу - свой лидер!", "Не быть 37-му!", "Положить конец великодержавному безумию!" деп бичилген плакаттарлу казах јашӧскӱрим республиканыҥ тӧс јуртыныҥ тӧс тепсеҥинде, Казахстанныҥ компартиязыныҥ тӧс комитединиҥ туразына одоштой јаҥар айдыҥ 16-18 кӱндеринде тургандар. Олордыҥ тӧс некелтези орус укту 1-кы качыны казах укту 1-кы качыга солыыры болгон. СССР-дыҥ компартиязыныҥ башчылары бу кӱндерде Алма-Атаны айландыра 50 муҥ черӱ јууп, тӱймеенчилерди тӧс тепсеҥнеҥ сӱргилеерде, текши тооло 200-300 кире кижи ӧлтӱрткен, 1 муҥ 700-теҥ ажыра кижилер шырка, сынык-бычык алгандар, 99 кижи јаргылаткандар, олордыҥ тоозында эки кижи ӧлтӱртер эттире. 1989 јылдыҥ чаган айыныҥ 9-чы кӱнинде казах Нурсултан Назарбаев рескомныҥ 2-чи качызына, кичӱ изӱ айдыҥ 22-чи кӱнинде 1-кы качызына тургузылган. Бу СССР јайрадыларыныҥ баштапкы алтамы болгон, оныҥ кийнинде, анчада ла 1990 јылдарда јербойында мындый тӱймеендер ӧткӱрери ле Москва олорды токпоктооры јаҥжыгу боло берген...
1991 јылдыҥ тулаан айыныҥ 17-чи кӱнинде СССР-да "Считаете ли Вы необходимым сохранение Союза Советских Социалистических Республик как обновленной федерации равноправных суверенных республик, в которой будут в полной мере гарантироваться права и свободы человека любой национальности". "Да" или "Нет" деп бичилген бюллетеньдӱ текшисоюзный референдум ӧткӱрилген. Референдумда текши тооло 148 миллион 500 муҥ (79,5 процент) улус турушкан, олордоҥ 113 миллион 500 муҥ (76,4 процент) кижи "Эйе" деп, ӱндерин јаҥыртылган СССР учун бергендер. Текшисоюзный референдум ӧткӱреринеҥ Грузинский, Латвийский, Литовский, Молдавский, Армянский ле Эстонский ССР-лар мойногондор. Тулаан айдыҥ 21-чи кӱнинде СССР-дыҥ Ӱстиги Соведи референдумныҥ турултазы аайынча СССР-дыҥ ла союзный республикалардыҥ јаҥдарына "О Союзе Суверенных Республик" деп адалаган ӱлекер аайынча федерациялык јӧптӧжӱ тургузарына белетезин деп јакыган. Јаҥыртылган ороон тӧзӧӧр јӧптӧжӱ куран айдыҥ 20-чи кӱнинде тургузылары темдектелген. 1991 јылдыҥ куран айыныҥ 18-чи кӱнинде КПСС-тыҥ генеральный качызы ла СССР-дыҥ президенти М. Горбачев Кара талайдыҥ јаказында амырап јадарда, Москвада эл јаҥды ГКЧП (Государственный комитет по чрезвычайному положению) алып, федерациялык јӧптӧжӱ тургузарын ла јаҥыртылган ороон тӧзӧӧрин јаратпаган. Мыныҥ алдында СССР-ды ССР-га (Союз Суверенных Республик) солыырын РСФСР, Украинский, Белорусский, Узбекский, Казахский, Азербайджанский, Киргизский, Таджикский, Туркменский ССР-лар јараткан болгондор, а Татарский, Чечено-Ингушский, Абхазский, Южно-Осетинский, Приднестровский, Гагаузский ле Крымский автоном республикалар чыдуларын союзный республика кемине кӧдӱргилеп, ССР-дыҥ теҥ-тай тапту республикалары болорыла јӧпсинген болгондор. Москвадагы демократический ийде-кӱчтер биригип, ГКЧП-ны токтодордо, оныла кожо башкараачы партия КПСС јайрадылган, а союзный республикалар СССР-даҥ бойлорыныҥ кӱӱниле чыгар таптарын тузаланып, јайым ороондор болгылай берген.
Бӱгӱн г-н Затулин Конституцияга орустарды калык (этнос) деп аҥылаган кубулта кийдирери керегинде айткан да јок, орус националисттер ле шовинисттер баштарын база ла кӧдӱргилеп келдилер. Российский Империя ла СССР јайрадылган кыска тӱӱкинеҥ бу эки ороон национальный суракты аайлу-башту эттире апарып болбогондорына, анчада ла орус албатыны, арткан калыктарга кӧрӧ, баштап имперский албаты эттире, оноҥ "јаан аказы" эттире апаргандарынаҥ јайрадылгандары јарт кӧрӱнип јат ине. Алтай калыкта "тедӱ кижи улустыҥ јастыраларынаҥ ӱренер, тенек кижи бойыныҥ јастыраларынаҥ ӱренер" деген укаа сӧс бар эди... ИА REGNUM-ныҥ аналитический редакциязыныҥ шеф-редакторы, философский билимдердиҥ кандидады, политический коммуникациялардыҥ јаҥы технологиялары, Евразияда јеткер болдыртпазыныҥ бӱгӱнги политиказы ла тилдиҥ философиязы аайынча специалист Юрий Баранчик јетирӱлик агентствозында "несмотря на многонациональность, Россия является мононациональной страной" деп јарлайт. "Monos" деген грек сӧсти орус тилге кӧчӱрзебис, "один", алтай тилге кӧчӱрзебис, "бир" болор. Ол Россияда бир ле орус нация јадат деген шӱӱлтезин ООН-ныҥ "ороонныҥ культурный (этнический) кыйулары политический кыйуларына келижип турза, ондый ороон национальный (эмезе мононациональный) болор" деген јартамалына тайанат. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, Россияда орустар ороонныҥ бастыра јерлеринде, Смоленсктеҥ ала Владивостокко јетире, Тӱндӱк тошту теҥистеҥ ала Казахстанла, Монголияла, Китайла кыйуларга јетире јурттайт. Экинчизинде, г-н Баранчик ороон моноэтнический болорго оныҥ бир калыгыныҥ кеми текши эл-јонныҥ 2/3 ӱлӱзи эмезе 66,6 проценттеҥ ас эмес болор учурлу деп јарлайт. Оныҥ бойыныҥ јартаганыла, Россияда орустардыҥ кеми 80 проценттеҥ кӧп...

С. Танытпасов
(Учы келер номерде)

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Рейтинг 5.00 (1 голос)